Hegel, politieke instabiliteit en de kracht van de hoop...enige verduidelijking

 

Wist je dat…

…je best eerst de blogpost “Hegel, politieke instabiliteit en de kracht van de hoop” leest, gepubliceerd op 16.04.2026…

…deze blogpost (hopelijk) enige verduidelijking biedt van de blogpost die je eerst gelezen hebt…

Wat ik in de blogpost van 16.04 wil zeggen is dat…

…Hegel een punt heeft dat de loop van de geschiedenis bepaald wordt door interactie tussen structuren en tendensen…

…Hegel de begrippen ‘structuren en tendensen’ niet gebruikt, maar dat ik ze hier invoer omdat ze in het kader van mijn tekst voldoende duidelijk maken waar het om te doen is…

…de interactie tussen voornoemde structuren en tendensen door Hegel wordt omschreven als een dialectisch proces…

…dat het dialectisch proces volgens Hegel leidt tot een hogere fase in de geschiedenis…

…dat die hogere fase volgens Hegel mogelijk wordt omdat de vorige structuren en tendensen door hun interactie met elkaar behouden blijven en tegelijk op een hoger niveau worden getild, wat hij de synthese noemt…

…dat de hedendaagse historicus naast een feitenkennis vooral streeft naar een inzicht in het voornoemde dialectisch proces…

…dat het dialectisch proces te begrijpen is vanuit een vooruitgangsgeloof dat typerend is voor de verlichting…

…dat de verlichting zelf twijfelt of dit vooruitgangsgeloof op alle vlakken even duidelijk is…technologische vooruitgang impliceert niet per definitie een vooruitgang op moreel vlak…

Wat ik nu vooral wil zeggen is

…dat de geopolitieke instabiliteit en/of de perceptie van geopolitieke instabiliteit het gevolg is van het ongeloof in de vooruitgang van de mens en mensheid op moreel vlak…

…dat de geopolitieke instabiliteit en/of de perceptie van geopolitieke instabiliteit het gevolg is van het ongeloof in de kracht van het Hegeliaans dialectisch proces…

…dat je dit in de tekening kan vatten door het beeld dat vele mensen het treintje niet meer zien rijden in de richting van de zon…

…dat je dit in de tekening kan vatten door het beeld van versleten wagonnetjes (= structuren en tendensen die onderworpen zijn aan het Hegeliaans dialectische proces)…

De oplossing ligt volgens mij in…

…hoop die aanzet tot individuele en maatschappelijke actie…

…hoop kan worden aangeleerd…

…hoop die in dat opzicht aanstekelijk kan werken…

…hoop die individuen niet alleen aanzet tot actie maar diezelfde individuen ook overtuigd van de kracht van die actie…

…hoop die hoopvolle individuen doet sleutelen aan maatschappelijke instituties en structuren die op hun beurt weer hoop creëren…

En beste lezer…wat denk jij?

Ervaar jij zelf geopolitieke instabiliteit en hoe zou jij die omschrijven?

Komt deze tijd voor jou ook over als instabieler dan vroeger?

Zie je zelf het Hegeliaans dialectisch proces in de geschiedenis aan het werk? Kan je hier voorbeelden van geven?

Gaan we er individueel en/of als mensheid op vooruit? Kan je spreken over morele vooruitgang? Hoe toont zich dat volgens jou?

Is hoop een oplossing? Wat versta je onder hoop? Hoop als actie…hoe krijgt dit vorm?

 

Hegel, geopolitieke instabiliteit en de kracht van de hoop

 

Even ter inleiding:

Deze tekst heeft als bedoeling om een discussie op gang te trekken…

Ik bied hier geen systematische analyse van Hegel of Kant aan…

Deze blogtekst is een filosofische komma…de hedendaagse geopolitieke situatie kan pas worden begrepen vanuit een samengaan van een politieke, historische, sociologische en zelfs militaire analyse…

Ik wil op geen enkele manier voorbijgaan aan de ontzaglijke hoeveelheid menselijk leed dat zich elke dag opnieuw in de wereld aandient…lees de tekst dus niet als een koele, afstandelijke analyse…

Ik wil wel vanuit Hegeliaanse intuïties de discussie over (de perceptie) van geopolitieke instabiliteit mogelijk maken…

Hier ga ik dan:

De hedendaagse geopolitieke situatie wordt gekenmerkt door een verregaande instabiliteit. Deze instabiliteit vertoont zich niet alleen in wat er daadwerkelijk in de wereld gebeurt, ze manifesteert zich ook in een diepgaand gevoel van ongerustheid dat bij vele mensen heerst. Deze tekst heeft als doel een aanzet te geven voor een filosofische benadering vanuit het denken van Hegel. Ik geef dus geen politieke of historische analyse en zeker ook geen allesomvattende filosofische analyse van het probleem, noch van Hegels filosofie.

Voor ik van start ga wil ik wijzen op een belangrijk punt. Enerzijds is het de facto mogelijk dat de geopolitieke situatie instabiel is. Dit is een interessante en naar alle waarschijnlijkheid ware stelling, maar verre van eenvoudig aan te tonen. Om dit te bewijzen is een verregaande analyse vanuit verschillende disciplines onontbeerlijk (sociologisch, politiek, filosofisch, militair,…). Anderzijds heerst bij vele mensen de perceptie dat de geopolitieke situatie instabiel is. Aanwijzingen hiervoor vind je in de manier waarop mensen kijken naar wat er in de wereld gebeurt. Vaak wordt ten onrechte perceptie als een minder belangrijk probleem beschouwd, maar dat is het volgens mij niet. Perceptie kan immers leiden tot een specifieke vorm van handelen of het nalaten van handelen. Perceptie kan mensen aanzetten tot een positieve actie, maar ook de zaken op een heel negatieve manier beïnvloeden. Denk maar aan onverschilligheid of  ongenuanceerde radicaliteit.

Om mijn analyse te kunnen volgen, verwijs ik graag naar de tekening die ik door CHATGPT heb laten maken. Ik probeer in deze tekening enkele belangrijke Hegeliaanse intuïties weer te geven, zonder dat ik de hele filosofie van Hegel uitleg. Het spreekt voor zich dat het denken van Hegel veel complexer is, maar toch meen ik dat de tekening een verantwoorde manier is om zijn filosofie toe te passen op wat er zich vandaag afspeelt in de wereld. Een goederentrein met Hegel als machinist rijdt door een zonnig berglandschap in de richting van de bergtop. De goederentrein bestaat uit wagonnetjes waarop containers zijn geplaatst. De wagonnetjes verwijzen naar structuren of tendensen (deze begrippen komen niet van Hegel, maar zijn door mij ingevoerd om het complexe denken van Hegel te kunnen visualiseren) die Hegel meent te herkennen in de geschiedenis. De containers verwijzen naar concrete historische gebeurtenissen (einde van de middeleeuwen, 9/11, de eenmaking van Europa, etc.) Voornoemde structuren interageren met elkaar en leiden tot nieuwe structuren. Deze interactie noemt Hegel het dialectisch proces. Wat belangrijk is in dat dialectisch proces is dat de interactie tussen structuren leidt tot een nieuwe structuur waarin de voorgaanden  zijn opgenomen en op een hoger niveau zijn getild. De nieuwe toestand is dan de synthese van de vorige structuren. Een goed historicus is dan iemand die niet alleen over feitenkennis beschikt, maar die ook de onderliggende structuren en tendensen van de geschiedenis kan onderkennen en eventueel op basis van die kennis prognoses kan maken.

Een berglandschap is grillig. Bovendien kan het weer in de bergen heel snel veranderen. Je kan er de vier seizoenen in één dag beleven. Hiermee verwijs ik naar het dialectisch proces dat volgens Hegel uiteindelijk leidt tot een toestand op een hoger niveau. Hegel wil niet vanuit een misplaatst optimisme de geschiedenis lezen als een lineaire progressie naar een ideale toestand: er zijn heel wat momenten van terugval. Veeleer is de geschiedenis een grillige lijn die uiteindelijk, na heel wat hoeken en kanten zal leiden tot een punt dat door Hegel wordt omschreven als de verwerkelijking van de wereldgeest. Het is in het kader van deze tekst quasi onmogelijk om uit te leggen wat de verwerkelijking van de wereldgeest bij Hegel effectief betekent. Wat ik in dit betoog wil aangeven, is dat het punt van de verwerkelijking van de wereldgeest in de tekening wordt weergegeven door de zon. Uiteindelijk zal, aldus de tekening en wellicht ook vanuit Hegels denken, de zon schijnen. Hegels denken  impliceert een vooruitgangsgeloof, maar zeker geen naïef en simplistisch optimisme. Maar het gegeven punt kan ook worden opgevat als een punt op oneindig (wat eigenlijk meer aanleunt bij het denken van Kant, al lees ik Hegel ook zo, wat controversieel is). Het gaat hier dan over een niet aflatend streefdoel, een punt waar we ons als mensheid op richten maar dat we nooit (ten volle) kunnen of zullen bereiken. Voornoemd punt verwijst dan naar de idee dat zin kan worden gevonden in een continu proces van verbetering en menswording, waarbij elke persoonlijke en institutionele realisatie van vooruitgang (Hegel) geen definitief eindpunt is (Kant). Ik geef een voorbeeld: we kunnen wel degelijk maatschappelijke instituten in het leven roepen die een belichaming vormen van wat rechtvaardigheid is (Hegel), maar dit neemt niet weg dat we zullen moeten blijven streven naar rechtvaardigheid als te realiseren ideaal (Kant).

Zoals ik reeds vermeldde, heb ik de indruk dat mensen vandaag vooral instabiliteit voelen. Als we naar de tekening kijken, dan betekent dit dat velen onder ons niet meer geloven of durven geloven in de kracht van de zon. Het optimistische vooruitgangsgeloof staat onder druk. Mensen voelen aan dat vooruitgang niet alleen te maken heeft met technologie, maar ook met moraliteit. Gaan we er als mensheid op vooruit? Uiteraard, maar vooruitgang mag niet herleid worden tot technologische vooruitgang. De twijfel of misschien wel het ongeloof inzake de kwaliteit van de morele vooruitgang, vormt één van de voedingsbodems voor daadwerkelijke of gevoelsmatige instabiliteit.

Treinen verslijten. De wagonnetjes waarop de containers staan gemonteerd zijn aan renovatie toe. Zoals aangegeven gebruik ik de containers als beeld voor de daadwerkelijke historische gebeurtenissen zoals de vlucht naar de maan, de inval in Iran, de eenmaking van Europa, etc. In mijn tienerjaren hadden we als gezin de gewoonte om ’s avonds samen naar het journaal te kijken. De gruwel die we nu in het journaal zien, bestond toen ook. Ik zie nog steeds de beelden van de stervende kinderen tijdens de hongersnood in Ethiopië bijvoorbeeld, of de gruwel tijdens de burgeroorlog in Libanon of het bloed aan de inkom van de Delhaize na een nietsontziende aanval door de bende van Nijvel. Het zijn maar drie voorbeelden, er zijn er spijtig genoeg veel  meer. Ondanks de verontwaardiging die er toen bij mensen ook was, heb ik de indruk dat het geloof in de stabiliteit bij velen toen overeind bleef, wat vandaag veel minder het geval is. Mensen geloofden naar mijn aanvoelen meer in de kwaliteit van de wagonnetjes of de (Hegeliaanse) structuren die interageren met elkaar die uiteindelijk zullen leiden tot een hoger niveau van geschiedenis, een hoger niveau van menswording (Hegel). Ondanks de heftige historische gebeurtenissen en de felle interacties, bleef een vorm van (globale)stabiliteit bestaan, vooral ook omdat instituten zoals de Verenigde Naties die een belichaming vormen van het menselijk streven naar een hoger niveau, stand hielden.  Bovendien geloofden mensen, had ik de indruk,  ondanks alles in de kwaliteit van de spoorbaan, de voorspelbaarheid van het weer en zon bij aankomst op de bergtop. Dit geloof staat vandaag onder druk. Ik wil hier absoluut niet veralgemenen. Mensen stelden zich toen ook pertinente vragen, maar dit leidde niet tot een globale instabiliteit omdat de maatschappelijke (Hegeliaanse) en institutionele  structuren nog sterk genoeg waren om de trein in de richting van de zon te doen rijden.

Ik denk dat het heel belangrijk is te blijven geloven in de kracht van hoop. Hoop is immers besmettelijk. Wie hoopvol in het leven staat, geeft die hoop door aan anderen en vindt er zelf nieuwe kracht in. Psychologisch onderzoek suggereert dat hoop iets is dat kan worden aangeleerd. Hoop is echter niet gratuit. Hoop vereist daadwerkelijke actie. Het is de overtuiging dat wat je doet een verschil maakt. En inderdaad, het is vandaag zeker zo dat een individuele inspanning loont. Jouw actie maakt een verschil. Het spreekt voor zich dat de resultaten van hoop niet onmiddellijk zichtbaar zijn. Hoop vereist geduld en vastberadenheid. Bovendien zal individuele actie niet volstaan. Geopolitieke entiteiten zullen hun verantwoordelijkheid moeten blijven nemen en moeten inzien dat samenwerking resulteert in vooruitgang voor alle partijen. Maar diezelfde geopolitieke entiteiten kunnen maar overleven omdat de mensen die er deel van uitmaken hoopvolle mensen zijn die actie ondernemen zodat we er als mensheid niet alleen technologisch maar ook moreel op vooruitgaan.  Hoe dan ook, lijkt het me overduidelijk dat het geloof in de mogelijkheid van morele vooruitgang onontbeerlijk is, wil je die morele vooruitgang daadwerkelijk bereiken en de wereld verbeteren.

Hoe Nietzsches Amor Fati tot vergeving oproept…

 

...hoewel Nietzsche niet expliciet over vergeving spreekt, kan affirmatie van de eeuwige terugkeer en dus van het leven maar gebeuren vanuit een houding die een sterke familiegelijkenis heeft met wat onder vergeving wordt verstaan...

...vergeet echter niet dat de gedachte van de eeuwige terugkeer van hetzelfde als het identieke VOOR NIETZSCHE het criterium voor de liefde tot het leven is...hiermee is niet gezegd dat de gedachte van de eeuwige terugkeer van hetzelfde als het identieke voor elk van ons het criterium voor de liefde tot het leven is...

In het prachtige aforisme 276 waarmee Nietzsche het vierde boek van de Vrolijke Wetenschap opent, verklaart hij plechtig dat Amor Fati, de liefde tot het lot, de liefde tot het leven, zijn enige streefdoel zal zijn. Hij schrijft: “Ik wil steeds meer leren, het noodzakelijke aan de dingen als het schone te beschouwen: - zo zal ik een van diegenen zijn die de dingen schoonheid verlenen. Amor Fati: dat zal van nu af aan mijn liefde zijn! Ik wil geen oorlog voeren tegen al wat lelijk is. Ik wil niet aanklagen, ik wil niet eens de aanklagers aanklagen” (p. 163).

Door aan de dingen schoonheid toe te dichten, zullen ze ook schoonheid verkrijgen. Het klinkt mooi, maar het is niet evident. Nietzsche heeft dit zelf meer dan eens ondervonden. Niet alleen werd hij geteisterd door ziekte, maar leefde hij ook met de teleurstelling van niet gelezen te worden. In de periode waarin hij de Vrolijke Wetenschap, maar ook de Zarathustra, schreef, werd Nietzsche eveneens op zijn hart getrapt door Lou Salome, aan wie hij twee huwelijksvoorstellen deed. Bovendien verliep de relatie met zijn zus Elisabeth en zijn moeder Franziska stroef, om het eufemistisch uit te drukken. Met enige moeite hervatte Nietzsche zijn correspondentie met het thuisfront in de vorm van brieven over banale onderwerpen zoals sokken en worstjes en opende hij zijn hart opnieuw voor Lou Salome. Beter enige vorm van relatie in stand houden dan alle schepen verbranden. We lezen in voornoemd aforisme: “De blik afwenden zal mijn enige ontkenning zijn! En, alles bij elkaar en in het groot: ooit wil ik nog eens uitsluitend iemand zijn die ja zegt!” (p. 163).

Verderop in dezelfde Vrolijke Wetenschap maken we kennis met een demon die je in het holst van de nacht confronteert met een pertinente vraag: zou je je bestaan, zoals het was, is en zal zijn, een oneindig aantal keer opnieuw willen beleven, op identiek dezelfde manier: “De eeuwige zandloper van het bestaan wordt telkens weer omgedraaid – en jij ook, stofje van het stof!” (§341 op p.201). Ziehier Nietzsches befaamde gedachte van de eeuwige terugkeer van hetzelfde als het identieke, het criterium dat Nietzsche zal gebruiken om zijn liefde tot het leven af te toetsen. Of zijn criterium het enige zaligmakende criterium is, laat ik in het midden. Wat belangrijk is, is dat Nietzsche er voor zichzelf diep van overtuigd is dat de gedachte van de eeuwige terugkeer de weg naar de liefde voor het leven is.

Je kan je natuurlijk de vraag stellen of ‘ja’ antwoorden op de vraag van de demon mogelijk is, altijd en overal en in alle mogelijke omstandigheden. Terwijl ik dit schrijf, zindert een nieuwsbericht over een kind van zeven dat verdronk in het Albertkanaal nog na. Wat een brute, niets ontziende wreedheid van het bestaan. Wat een onmetelijk verdriet…Om enigszins ‘ja’ te kunnen antwoorden probeert Nietzsche zijn leven om te gooien. Hij wil vanaf nu iemand zijn die ‘ja’ zegt. Om ‘ja’ te kunnen zeggen, zal hij geen oorlog voeren, geen conflict oppoken. Hij wil geen banden meer doorsnijden, in tegendeel, hij wil ze aanhalen, al zijn ze maar opgebouwd uit brieven over sokken en worstjes. Met andere woorden, de filosoof met de hamer die fulmineert tegen het christendom, probeert te de facto te ‘vergeven’.

Vergeving is een kerngedachte uit de joods-christelijke traditie, maar ook uit de islam. Op de vraag hoe vaak je moet vergeven, antwoordt Jezus in het evangelie van Matteüs: ““Neen, zeg Ik u, niet tot zevenmaal toe, maar tot zeventigmaal zevenmaal” (Mt. 18,22). Ik wil in deze geen afbreuk doen aan het atheïsme van Nietzsche, noch wil ik zijn woede tegenover het christendom temperen, maar ik wil er wel op wijzen dat Nietzsche de religieuze gedachte van vergeving erg belangrijk vindt, zo belangrijk, dat ze een voorwaarde is om ‘ja’ te kunnen antwoorden op de vraag van de demon om het leven een oneindig aantal keren opnieuw te willen beleven. En die ‘ja’ is de voorwaarde bij uitstek om het leven lief te hebben.

Nietzsche roept hier niet op tot romantische liefde die de harde realiteit van het leven miskent. Veeleer zoekt hij een manier om de harde kanten van het leven te kunnen beleven. Vergeving laat toe dat mensen elkaar opnieuw kunnen vinden, voorbij hun levensbeschouwelijke visie. Het is bekend dat Nietzsche diep geraakt werd door de schoonheid van de christelijke monumenten en kunst, maar dat hij weinig begrip kon opbrengen voor mensen die op hun knieën de treden van een kerk opklommen. Het is ook merkwaardig dat diezelfde Nietzsche een eerste kennismaking met Lou Salome plande in de Sint-Pieters basiliek van Rome. Zijn kennismaking met Lou Salome zou een aanzet worden tot een triumviraat van vrijdenkers waar hij samen met Paul Rée en Lou Salome deel van uit zou maken. Of hoe vergeving een brug kan slaan tussen uiteenlopende levensbeschouwingen en uiteindelijk kan helpen tot een weloverwogen liefde tot het leven.

Nietzsche, Friedrich, De Vrolijke Wetenschap, coll. Nietzsche bibliotheek, 2011

 ...tenslotte beste lezer...wat betekent liefde voor het leven voor jou...welke rol speelt de gedachte van de eeuwige terugkeer hierin...hoe belangrijk is voor jou...vergeving...